Kultura i religie Reunionu: Saint-Denis, maloya i wspólna wiara

Co “wielokulturowość” faktycznie oznacza w Saint-Denis

Ludność Reunionu wywodzi się od malgaskich i wschodnioafrykańskich osadników, niewolników przywiezionych z Madagaskaru i Mozambiku, robotników kontraktowych rekrutowanych z Tamil Nadu i Gudżaratu po 1848 roku, chińskich kupców przybyłych od końca XIX wieku oraz francuskich, bretońskich i komoryjskich przybyszów na przestrzeni trzech stuleci. Nic z tego nie jest tu abstrakcyjną historią: widać to w budynkach, w Saint-Denis, na tyle blisko siebie, że można to obejść pieszo w jedno popołudnie.

Zacznij od rue de Paris, najstarszej ulicy miasta, wzdłuż której stoją kreolskie domy z XVIII i XIX wieku: szerokie werandy, drewniane koronkowe zdobienia, okiennice malowane w wyblakłych błękitach i ochrach typowych dla kolonialnego Reunionu. Kilka minut spaceru dalej stoi Wielki Meczet Noor-e-Islam przy rue Maréchal Leclerc — najstarszy meczet we Francji, zbudowany przez i dla gudżarackiej społeczności muzułmańskiej, która osiedliła się w Saint-Denis od początku XX wieku i wciąż się tam modli. Nie jest zachowany jako zabytek; funkcjonuje jako meczet, z wezwaniami do modlitwy i codziennym rytmem, jaki to implikuje, więc odwiedzający mogą z szacunkiem obejrzeć dziedziniec, ale powinni traktować go jako aktywne miejsce kultu, a nie punkt na zdjęcia.

Tamilskie świątynie stoją w obrębie tych samych kilku przecznic, rozpoznawalne po jaskrawo kolorowych bramach w stylu gopuram i wyrzeźbionych na nich bóstwach — wizualny język bliższy południowym Indiom niż metropolitalnej Francji. Chińskie świątynie, mniejsze i często ukryte w wąskich uliczkach, służą potomkom kantońskich i hakka kupców, którzy zbudowali znaczną część historycznych witryn sklepowych Saint-Denis. Idąc wzdłuż Barachois, nadmorskiej promenady na zachodnim skraju starego miasta, mijasz pomniki wojenne, kolonialne armaty i kreolskie tarasy kawiarniane, mając to wszystko w zasięgu wzroku. Żadna inna trasa nie tłumaczy religijnej geografii Reunionu lepiej niż spokojna pętla przez tę część Saint-Denis, pieszo, najlepiej zaczynając w połowie przedpołudnia, zanim zrobi się upalnie.

Ta gęstość współistniejących społeczności nie jest folklorem wystawianym dla turystów. Tak funkcjonuje miasto od ponad wieku i wciąż kształtuje codzienne życie: godziny otwarcia sklepów dostosowane do kalendarzy religijnych, wspólne święta obejmujące obchody katolickie, hinduskie i muzułmańskie oraz język kreolski, który zapożycza słownictwo z francuskiego, malgaskiego, tamilskiego i języków afrykańskich w mniej więcej równych proporcjach.

Trzy główne społeczności i gdzie je zobaczyć

Społeczność / wyznanie	Obecność widoczna w Saint-Denis	Obecność na reszcie wyspy
Katolicy (większość)	Katedra Saint-Denis, przydrożne kapliczki, festyny wiejskie skupione wokół kościoła	Kapliczki w każdej gminie; najsilniejsza widoczna obecność w Hauts
Hinduiści (Tamilowie i Hindusi północni)	Świątynie w pobliżu rue de Paris; oświetlenie i ceremonie Dipavali (Diwali)	Świątynie w Saint-André i Saint-Pierre
Muzułmanie (głównie pochodzenia gudżarackiego)	Wielki Meczet Noor-e-Islam	Mniejsze meczety w Saint-Pierre i Le Port
Chińscy buddyści i taoiści	Świątynie w bocznych uliczkach przy rue de Paris	Stowarzyszenia rodzinne i sklepy na całej wyspie

Żadna z tych grup nie żyje w izolacji. Małżeństwa mieszane między powyższymi kategoriami są na tyle powszechne, że wiele reuniońskich rodzin łączy w jednym gospodarstwie domowym więcej niż jedno wyznanie lub pochodzenie, co częściowo tłumaczy, dlaczego wyspa odrzuca etykietę „tygla kultur”, po którą chętnie sięga literatura podróżnicza — to mniej stapianie się, a bardziej kilka tradycji zachowanych osobno i widocznych obok siebie, na tych samych ulicach, według tego samego kalendarza.

Maloya: wpis Unesco z 2009 roku, nie ten z 2010

Reunion pojawia się w dokumentach Unesco dwukrotnie, z dwóch różnych powodów, i warto je wyraźnie rozdzielić.

Maloya to fundamentalna kreolska muzyka wyspy: powolna, perkusyjna, oparta na wokalu w formie wywoływania i odpowiedzi, grzechotce nasiennej kayamb, bębnie roulèr i łuku muzycznym bobre. Rozwinęła się wśród niewolników, a później robotników kontraktowych na plantacjach jako forma ekspresji aktywnie tłumiona przez władze kolonialne przez większość XIX i XX wieku — zgromadzenia maloya były inwigilowane, a w pewnych momentach wręcz zakazane, co częściowo wyjaśnia, dlaczego ta muzyka niesie znaczenie wykraczające poza rozrywkę. Unesco wpisało maloya na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości w 2009 roku. Znajduje się ona w kulturowej kategorii Unesco, obok tradycji ustnych i sztuk performatywnych z innych części świata — uznanie żywej praktyki, a nie fizycznego miejsca.

Drugi wpis wyspy na listę Unesco, „Pitons, cirques et remparts”, został wpisany w 2010 roku jako przyrodniczy obiekt Światowego Dziedzictwa: wulkaniczne szczyty, trzy cyrki — Cilaos, Salazie i Mafate — oraz otoczone klifami wnętrze wyspy, chronione od 2007 roku przez Park Narodowy Reunionu. Uznaje geologię i bioróżnorodność, nie muzykę czy religię. Oba wpisy są dość często mylone — ta sama wyspa, rok różnicy, oba „Unesco” — dlatego warto to wyraźnie powiedzieć: 2009 to maloya (kultura), 2010 to Pitons, cirques et remparts (przyroda). Poza tym nie mają nic wspólnego.

Usłyszenie maloya na żywo zwykle oznacza dopasowanie wizyty do festiwalu, a nie liczenie na codzienny występ. Sakifo Musik Festival w Saint-Pierre oraz mniejsze wydarzenia społecznościowe związane z Fête Kaf, obchodzoną 20 grudnia rocznicą zniesienia niewolnictwa na wyspie, to najpewniejsze okazje. Poza datami festiwalowymi niektóre bary i ośrodki kultury w Saint-Denis organizują wieczory maloya nieregularnie; zapytanie w biurze turystycznym po przyjeździe jest pewniejsze niż szukanie stałego cotygodniowego terminu, bo generalnie takiego nie ma.

Codzienne zwyczaje społeczne warte poznania przed przylotem

Reunion działa według francuskich norm administracyjnych nałożonych na kreolskie zwyczaje społeczne, co daje kilka punktów wartych poznania wcześniej, zamiast odkrywania ich na miejscu.

Napiwki. Obsługa jest wliczona w ceny w restauracjach, barach i taksówkach z mocy prawa, tak jak we Francji kontynentalnej. Napiwek nie jest oczekiwany, a reuniońscy kelnerzy nie odczytają jego braku jako niegrzeczności. Zaokrąglenie rachunku w kawiarni lub zostawienie drobnych po dobrym posiłku jest mile widziane, ale całkowicie opcjonalne — potraktuj to jako gest, a nie obowiązek, i nie czuj presji, by wyliczać procent, jak przyzwyczajają do tego podróżnych niektóre inne kierunki.

Powitania. Uścisk dłoni lub, wśród osób się znających, la bise (pocałunek w policzek, zwykle po jednym z każdej strony) to standard, zgodnie z francuskimi, a nie anglosaskimi zwyczajami. W bardziej formalnych sytuacjach lub przy pierwszym spotkaniu wystarczy zwykły uścisk dłoni.

Skromny ubiór w miejscach kultu. Przy oglądaniu świątyń i meczetu od zewnątrz oczekuje się zakrytych ramion i kolan; wejście do nich jako osoba niebędąca wyznawcą zwykle nie jest proponowane i nie jest czymś, o co warto prosić. Oglądanie dziedzińców i elewacji z szacunkiem, bez głośnych rozmów i natrętnego fotografowania modlących się osób, to standard, jakiego oczekuje się od odwiedzających.

Telefony i łączność. Ponieważ Reunion jest francuskim departamentem zamorskim w Unii Europejskiej, obowiązują unijne zasady roamingu: europejski plan komórkowy działa tam dokładnie tak samo jak w Marsylii czy Lyonie, bez dodatkowych opłat roamingowych dla planów unijnych. Jednocześnie Reunion znajduje się poza strefą Schengen w zakresie kontroli granicznej i imigracyjnej — szczegół, który dotyczy wymogów wjazdowych, a nie rachunków za telefon. Zobacz nasz przewodnik po wymogach wjazdowych, by dowiedzieć się, co to oznacza dla twojego paszportu lub dowodu tożsamości.

Język. Francuski jest językiem urzędowym i tym używanym w sklepach, na szyldach i w administracji. Kreolski (Kréol Rényoné) to codzienny język mówiony w domu i wśród znajomych, z własną gramatyką, a nie „łamaną francuszczyzną”. Nauczenie się kilku kreolskich zwrotów powitalnych jest zauważane i doceniane, choć sam francuski w zupełności wystarcza, by się poruszać po wyspie.

Festiwale, które wynoszą kulturę na ulice

Kalendarz Reunionu łączy obchody katolickie, hinduskie, chińskie i kreolskie, z których kilka to dni wolne od pracy.

• 20 grudnia (Fête Kaf): upamiętnia zniesienie niewolnictwa na Reunionie w 1848 roku, obchodzone na całej wyspie występami maloya, targami i spotkaniami społeczności — najważniejsza data w kalendarzu kulturalnym.
• Dipavali (Diwali): hinduskie święto świateł, obchodzone przez tamilską społeczność Reunionu ceremoniami świątynnymi i oświetlonymi witrynami sklepów, najbardziej widoczne w Saint-Denis i Saint-André.
• Chiński Nowy Rok: obchodzony tańcem lwa i spotkaniami rodzinnymi, szczególnie wokół chińskich firm w Saint-Denis.
• Cavadee: tamilskie święto hinduskie z procesjami i, dla niektórych uczestników, przekłuwaniem ciała jako aktem oddania — widoczne głównie wokół świątyń w Saint-André i Saint-Pierre w styczniu lub lutym.
• Sakifo Musik Festival: kilkudniowy festiwal muzyczny w Saint-Pierre, zwykle w czasie australnej zimy, prezentujący maloya i séga obok artystów międzynarodowych.

Żadne z nich nie jest inscenizowane dla turystów. Pojawienie się z szacunkiem, jako obserwator, a nie uczestnik, to właściwa postawa na wszystkich z nich.

Jak wpleść to w wizytę

Saint-Denis nagradza pół dnia spędzone pieszo bardziej niż przejazd samochodem. Połącz spacer po rue de Paris i Wielkim Meczecie z nabrzeżem Barachois oraz, jeśli czas pozwoli, z Jardin de l’État. Kilku operatorów oferuje półdniowe i całodniowe wycieczki po Saint-Denis, które dodają kontekstu, jakiego może zabraknąć w samodzielnym spacerze, a własny przewodnik po atrakcjach miasta rozkłada tę dzielnicę na czynniki pierwsze jeszcze dokładniej.

Ponieważ ten przewodnik skupia się na społecznościach i życiu publicznym, a nie na jedzeniu, kreolska kuchnia wyspy i dziedzictwo destylacji rumu — ukształtowane przez tę samą historię imigracji — otrzymują osobne opracowanie w naszym przewodniku po destylarniach rumu i kreolskiej kuchni. Dla podróżnych, którzy chcą połączyć naturalne krajobrazy wyspy z jej dziedzictwem kulturowym, widokowy lot helikopterem nad wyspą z Saint-Gilles obejmuje cyrki i wulkan z góry w niecałą godzinę, przydatny dla podróżnych, którym brakuje czasu, a którzy wciąż chcą zobaczyć teren Mafate bez kilkudniowej wyprawy pieszej.

Bliżej wybrzeża, nurkowanie z rurką z żółwiami w Saint-Gilles-les-Bains stanowi łatwe uzupełnienie na pół dnia po porannym zwiedzaniu Saint-Denis, w chronionej lagunie, a nie na otwartym morzu, a w głębi lądu wycieczka quadami i buggy nad Saint-Gilles-les-Hauts przebiega przez rolnicze wioski Hauts, gdzie kreolskie życie na roli w dużej mierze się nie zmieniło.

Planując resztę podróży wokół tego kulturowego rdzenia, nasz przewodnik dla osób odwiedzających wyspę po raz pierwszy, ile dni zaplanować oraz przykładowy tygodniowy plan podróży świetnie łączą się z porankiem w Saint-Denis. Jeśli daty mają znaczenie, sprawdź festiwale i wydarzenia oraz kiedy przyjechać przed rezerwacją lotów, ponieważ kilka z powyższych dat zmienia się z roku na rok według kalendarza hinduskiego i chińskiego. Podróżni wciąż wahający się między wyspami powinni też zajrzeć do Reunion kontra Mauritius: obie wyspy są blisko siebie drogą lotniczą, ale kulturowo odrębne, a ta uliczna wielokulturowość to jedna z najwyraźniejszych różnic.

Najczęściej zadawane pytania o kulturę i religię na Reunionie

Czy Reunion jest wielokulturowy?

Tak. Korzenie malgaskie, afrykańskie, indyjskie (tamilskie i gudżaracie), chińskie i europejskie mieszają się w kreolskiej ludności, a społeczności katolickie, hinduskie, muzułmańskie, chińskie buddyjsko-taoistyczne i protestanckie utrzymują aktywne miejsca kultu, najbardziej widoczne w Saint-Denis.

Czym jest muzyka maloya?

Maloya to kreolska forma muzyczna zakorzeniona w pieśniach niewolników i robotników kontraktowych, oparta na perkusji, wokalu w formie wywoływania i odpowiedzi oraz grzechotce kayamb. Unesco dodało ją do listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego w 2009 roku.

Czy maloya to to samo co wpis Unesco na Reunionie?

Nie. Uznanie maloya przez Unesco w 2009 roku dotyczy niematerialnego dziedzictwa kulturowego, żywej tradycji. Wpis Reunionu na Listę Światowego Dziedzictwa Unesco z 2010 roku, Pitons, cirques et remparts, obejmuje odrębne miejsce przyrodnicze: wulkaniczne szczyty, cyrki i klify chronione przez Park Narodowy Reunionu. Te dwie daty i dwie kategorie łatwo pomylić, ale uznają one różne rzeczy.

Czym jest Wielki Meczet Noor-e-Islam w Saint-Denis?

To najstarszy meczet we Francji, stojący przy rue Maréchal Leclerc, krótki spacer od rue de Paris. Służy muzułmańskiej społeczności Saint-Denis, w dużej mierze pochodzenia gudżarackiego, od lat 1900. i pozostaje aktywnym miejscem kultu, a nie muzeum.

Czy na Reunionie zostawia się napiwki?

Napiwek nie jest oczekiwany. Obsługa jest wliczona w ceny w restauracjach i barach, a zaokrąglenie rachunku lub zostawienie drobnych to gest, a nie norma, w przeciwieństwie do niektórych innych kierunków podróży.

Czy podróżni z UE mogą normalnie korzystać ze swoich planów telefonicznych na Reunionie?

Tak. Reunion to francuski departament zamorski w Unii Europejskiej, więc obowiązują unijne zasady roamingu i europejskie plany komórkowe działają tam tak samo jak we Francji kontynentalnej, mimo że wyspa znajduje się poza strefą Schengen w zakresie kontroli granicznej.

Gdzie najlepiej zobaczyć religijną różnorodność Reunionu podczas jednego spaceru?

Rue de Paris i okoliczne ulice w Saint-Denis, gdzie kreolskie domy, Wielki Meczet Noor-e-Islam, tamilskie świątynie i chińskie świątynie znajdują się kilkaset metrów od siebie i od nabrzeża Barachois.

Czy Diwali (Dipavali) jest obchodzone na Reunionie?

Tak, przez tamilską i szerszą społeczność hinduską wyspy, z ceremoniami świątynnymi i oświetlonymi witrynami sklepów w Saint-Denis i Saint-André, jako jedne z bardziej widocznych publicznych obchodów kalendarza hinduskiego na wyspie.